جوان و جوانی از دیدگاه امام علی(ع)
نگرش به سیمای جوان از آئینه اندیشههای بلند و عمیق و الهی امامعلی(ع) نه تنها ضرورت عقلی و علمی بلكه یك «رسالت دینی» و «نیازیاصیل» خواهد بود كه افقهای نوین و گستره شفّاف و روشنی را در پیش رویما میگذارد تا این طبقه پرانرژی و دارای استعدادهای فراوان و این نسلاثرگذار و تعیین كننده در مناسبات و نهادهای اجتماعی و مدنی را بهتر و بیشتربشناسیم و بشناسانیم، چه این كه امام علی(ع) از مؤلفهها و مختصاتی در شرحابعاد وجودی و تفسیر هستی «جوان» سخن به میان آوردهاند كه اگر یك جوانبه آنها با دیده بصیرت و دقت بنگرد او را به یك «خویشتن شناسی» مهم وسرنوشت ساز و «كمال شناسی» و سعادتگزینی رهنمون خواهد شد. اگراندیشهورزان و خردگرایان جامعه و متولّیان امور روانشناختی و تربیتی نیز بهاین مؤلفهها با دیده علمی و تخصصی بنگرند در فهم زوایا و لایههای وجودی«جوان» و پیدا كردن راه درمان دردها بسیار كمك خواهد كرد. ما در اینبخش بر آنیم تا ماهیت و ویژگیهای جوهری و عَرَضی «جوان» و ارزش ومنزلت «دوران جوانی» و وظیفه جوانان را در تهذیبنفس و تحصیل معرفت ونیل به كمال و سعادت بر محور كلمات نورانی و حكمتآموز امیرالمؤمنینامام علی(ع) تبیین نماییم.
امام علی(ع) فرمودند:
«دو چیز است كه قدر و قیمتشان را نمیشناسد مگر كسی كه آن دو را ازدست داده باشد یكی «جوانی» و دیگری «تندرستی و عافیت»».
به اعتقاد برخی از دانشمندان انسان به لحاظ روحی و ذهنی و نوع حیات وزندگی به گونهای است كه نعمتشناس و قدرشناس نعم الهی نیست و تا غرقدر نعمت هست نمیداند چه گوهر و سرمایه عظیم و عزیزی دارد و آنگاه كه ازدست رفت درمییابد كه سرمایه گران سنگ و موهبت شایستهای داشته و ازآن بهره نبرده است. امّا اگر نعمتهای الهی به انسان یادآوری میشود ونعمتها به یادش آورده شود در اصلاح وی بسیار تأثیرگذار خواهد بود.ناگفته پیداست كه «جوانی» از جمله نعمتهای بیبدیل خداوند سبحان استكه تا در آن بسر میبریم، قدر آن را نمیدانیم؟ و آنگاه كه این دوران سپریشد و انسان در ضعف و ناتوانی قرار گرفت بتدریج منزلت آن را میشناسد كهمتأسفانه در آن هنگام فرصتها از دست رفته و توانمندیها زایل شده است؛لذا امام علی(ع) ضمن بیان این حقیقت، ما را دعوت میكند كه از گروهانسانهای غافل و جاهل و فراموشكار نباشیم و به رایگان سرمایه «جوانی» را ازدست ندهیم، آن را بشناسیم و از این موقعیت ممتاز برای ساختن یك حیاتمعقول و مطلوب عقلانی و ایمانی و سعادتبخش بهره گیریم كه پیامبراكرم9 فرمودند:
«در قیامت هیچ بندهای قدم از قدم برنمیدارد تا به این پرسشها پاسخدهد: اول: آن كه عمرش را در چه كار فانی نموده است. دوم: جوانیاشرا چگونه و در چه راه تمام كرده است».
یا به ابوذر؛ فرمودند:
«پنج چیز را پیش از پنج چیز غنیمت بشمار: جوانیت را قبل از پیری،سلامتت را قبل از بیماری، تمكّنت را قبل از تهیدستی، فراغتت راقبل از گرفتاری و زندگانیت را قبل از مرگ».
و امام علی(ع) در حدیث دیگری فرمودند:
«دریاب جوانیت را قبل از پیری و سلامتت را قبل از بیماری».
لذا از این احادیث میتوان دریافت كه «ارزش جوانی» در نگاه امامعلی(ع) تا چه حد و اندازه مهم و قابل توجه است. بنابراین باید به زشتیها،زیباییها، نقصها و كمالهای دوران جوانی معرفت یافت كه اگر یك جوانخویشتن را بشناسد، هرگز گرفتار انحراف فكری و انحطاط اخلاقی ولغزشهای ناروا نخواهد شد و در طی این دوره از حیاتش دچار ترس و تردیدو اضطراب در شخصیت نخواهد شد و با ثبات و سعادت این دوران از حیاتشرا خواهد پیمود و آن را پایه و مایه تحصیل و تأمین زندگی توأم با سرور وخوشبختی خواهد نمود. در اینجا شایسته است به تفسیر امام صادق (ع) از آیهشریفه «و لا تنس نصیبك من الدنیا» كه از پدران خود روایت كرده استتوجه شود كه: «سلامت، نیرومندی، فراغت، جوانی، نشاط و بینیازی خود رافراموش منما و در دنیا از آنها بهره برداری كن ...»
آری در جوانی روح انسان نورانیتر و لطیفتر است و آمادگی ذهنی وروانی او برای پذیرش حقایق و ارزشها بیشتر است. به این داستان توجهفرمایید:
«مردی بنام «ابی جعفر احول» از دوستان امام صادق (ع) به تبلیغمذهب تشیع و تعالیم اهل بیت: اشتغال داشت روزی شرفیابمحضر آن حضرت شد. امام صادق (ع) از او سؤال كرد: مردم بصره رادر قبول روش اهل بیت و سرعت پذیرش آئین تشیع چگونه یافتی؟عرض كرد مردم قلیلی اهل بیت را پذیرفتند. امام صادق (ع) فرمود:توجه تبلیغی خود را به «نسل جوان» معطوف دار و نیروی خویش رادر راه هدایت آنان بكار انداز، زیرا جوانان زودتر حق را میپذیرند وسریعتر به هر خیر و صلاحی میگرایند».
لذا از این كه امام علی(ع) تأكید و تكرار فرمودند كه جوانی خویش را قبلاز پیری دریاب به جهت اینست كه گرایش به حق، عدالت، فضیلت، ارزشها ومعارف و آمادگی و استعداد در این مرحله وجود دارد و بنابراین متصدیانامور فرهنگی، تربیتی و نیز خود جوانان باید به این دوران و شرایط ومقتضیات آن توجه ویژه نمایند كه فطرتها دست نخوردهتر و جمال و زیباییدرونی نمایانتر و قابلیت پذیرش حقایق بیشتر است.
امام علی(ع) دریكی از فرازهای نهجالبلاغه پس از شرح ساختمان بدنانسان و نعمتها و فرصتهایی كه خداوند در اختیار آدمی گذاشته است درنكوهش و مذمّت كسانی كه قدرناشناس نعمتهای الهی هستند و از دورانجوانی غفلت ورزیدهاند و از این فرصت طلایی و دوران استثنایی بهره كافیو درست نبردهاند میفرماید:
«در ایام سلامت بدن، سرمایهای فراهم و مهیا نساختهاند و در اینفرصتهای زندگی و نیرومندی درس عبرتی نگرفتند و درخشندهترینایام عمر را رایگان از كف دادند، آیا كسی كه در جوانی اهل تنپروریبوده میتواند در پیری جز شكستگی و ذلّت انتظاری داشته باشد؟».
یا امام علی(ع) در جای دیگر فرمودند:
«چه نزدیك است دنیا را گذران و رفتن و چه نزدیك است جوانی را،پیری و درهم شكستن».
اینجانب بهروز عارفی نیا(نجف قلی نژاد) متولد شهرستان آذرشهر،طلبه یکی از حوزه های شهر کاشان هستم.